#outofthefield: Khi đặt câu hỏi leading không phải là một tội lỗi (phần 1/3)

#outofthefield là nơi mình ghi chép lại những kiến thức mình học được từ những ngành nghề khác, nhưng lại liên quan và hữu ích trong nghề nghiệp của một UX Researcher. Trong những phần đầu tiên của series, mình đã chia sẻ những kiến thức mình học được từ một nhà đàm phán con tin FBI. Trong những tập tiếp theo, hãy cùng khám phá mình học được gì từ một luật sư nhé.

Mình tin rằng những ai đã tìm hiểu về nghiên cứu định tính khả năng cao đều đã nghe tới khái niệm “leading questions” cũng như những lý do tại sao cần tránh loại câu hỏi này khi phỏng vấn. Nielsen Norman Group đã có một bài viết đầy đủ về chủ đề này tại đây. Hiểu một cách đơn giản, câu hỏi leading là câu hỏi mà trong cách diễn đạt của chính câu hỏi đã chứa đựng hoặc ám chỉ một câu trả lời mà người hỏi mong muốn ( “includes or implies the desired answer to the question in the phrasing of the question itself”).

Với cá nhân mình, lần đầu tiên mình biết tới khái niệm câu hỏi leading là khi đi học thạc sĩ về Marketing Research ở Mỹ. Mình vẫn nhớ đó là một trong những bài học đầu tiên mà thầy giáo Qualitative Research của mình dạy trong khóa học đó. Mình tin rằng cùng với câu hỏi đóng (closed-ended), câu hỏi leading là một trong những loại câu hỏi “cấm kỵ” trong lĩnh vực Qualitative Research. Nếu có một vị cảnh sát Qualitative Research, chắc hai loại câu hỏi này sẽ nằm đầu tiên trong danh sách bị thổi còi. Hồi đó mình đã nghĩ wow, chỉ cần tránh được hai loại câu hỏi đầy tội lỗi này là một bảng câu hỏi trông đã chuyên nghiệp hơn rất nhiều rồi.

Sau này trong quá trình làm UX Researcher, có đôi lúc mình nhận thấy bản thân buộc phải hỏi câu hỏi leading. Phần lớn là những khi không còn cách nào khác để hỏi follow-up cho ra được thông tin mình cần biết, hoặc khi mà việc leading đó là về những thông tin không quá quan trọng. Mỗi lần như vậy, trong tâm trí mình dấy lên một cảm giác tội lỗi. Tuy nhiên, mình nhận ra rằng, đôi khi nó vẫn dẫn mình đến được với một kết quả mình cần. Ở công ty cũ, một vài đồng nghiệp trong team Research cũng chia sẻ suy nghĩ này với mình. Khi làm việc cùng Research Agency, mình thấy đôi khi moderator cũng hỏi những câu kiểu này. 

Cảm giác tội lỗi thoáng qua đó khiến mình cảm thấy không thoải mái. Mình không muốn có cảm giác nơm nớp lo sợ mỗi khi dùng nó/chứng kiến nó được dùng như vậy. Mình muốn nhìn nhận vấn đề này một cách toàn diện hơn để có thể biết được khi nào mình có thể/nên, và khi nào mình không thể/không nên. Liệu có tồn tại một danh sách những trường hợp mà câu hỏi leading vẫn có thể được sử dụng?

Gần đây trong đợt Sài Gòn giãn cách, mình đã xem được 3 seasons của series How to Get Away with Murder (dành cho bạn nào chưa biết thì series này xoay quanh cuộc sống của một giáo sư luật ở một trường đại học cùng với các sinh viên tập sự của cô ấy - vì thế xuất hiện rất nhiều cảnh phim là các phiên tòa). Không ít lần mình thấy cảnh thẩm phán hoặc một luật sư phản đối câu hỏi của luật sư bên còn lại với lý do câu hỏi “leading”. Mình cảm thấy rất thú vị khi biết được sự liên quan này giữa nghề research và nghề luật. Vì tò mò, mình đã lên mạng search thử xem trong lĩnh vực luật, có bao giờ câu hỏi leading được thẩm phán chấp nhận hay không.

Sau khi tham khảo nhiều nguồn thông tin khác nhau, mình thấy trang của Cornell Law School cung cấp thông tin đầy đủ và ngắn gọn nhất.

Một tia sáng lóe lên trong đầu mình khi ở mục (c) trong bài, mình tìm được thông tin khi nào thì câu hỏi leading được cho phép trong phiên tòa:

“Leading Questions. Leading questions should not be used on direct examination except as necessary to develop the witness’s testimony. Ordinarily, the court should allow leading questions:

(1) on cross-examination; and

(2) when a party calls a hostile witness, an adverse party, or a witness identified with an adverse party.”

Với tư cách là một đứa không có tí chuyên môn về Luật thì khi đọc đến đây, mặt mình giống như thế này:

(Source)

May mắn cho mình, ở phần Notes of Advisory Committee on Proposed Rules, họ có giải thích thêm về các trường hợp ngoại lệ này.

“The rule continues the traditional view that the suggestive powers of the leading question are as a general proposition undesirable. Within this tradition, however, numerous exceptions have achieved recognition: The witness who is hostile, unwilling, or biased; the child witness or the adult with communication problems; the witness whose recollection is exhausted; and undisputed preliminary matters.”

Với những thông tin trên, mình hiểu rằng có 4 trường hợp mà câu hỏi leading có thể được cho phép:

1. The witness who is hostile, unwilling, or biased; 

2. The child witness or the adult with communication problems; 

3. The witness whose recollection is exhausted; 

4. And undisputed preliminary matters

Với vốn từ không có chút chuyên môn nào về luật, mình tạm thời dịch theo ý hiểu của mình như sau:

1. Khi nhân chứng có thái độ chống đối, không hợp tác, hoặc thiên vị

2. Khi nhân chứng là trẻ em hoặc người lớn có vấn đề về giao tiếp

3. Khi nhân chứng không còn nhớ ra thêm chứng cứ nào (ký ức đã cạn kiệt)

4. Với những vấn đề căn bản không có gì phải tranh cãi

Ngoài ra, một trang blog của một luật sư ở Mỹ đã giúp mình hiểu rõ thêm ví dụ về các trường hợp này.

Đọc được những thông tin này và đối chiếu lại với những câu hỏi leading mình đã quan sát được trong quá trình làm researcher, mình cho rằng có rất nhiều sự tương đồng. Tương ứng với 4 trường hợp trên, mình cho rằng có 4 trường hợp trong qualitative research, khi mà một câu hỏi leading vẫn có thể được tha thứ và sử dụng để hỏi participant, tất nhiên là với sự biến đổi một chút cho phù hợp hoàn cảnh phỏng vấn chứ không phải hỏi cung 😁

1. Khi participant có thái độ thiếu hợp tác

2. Khi participant không quen trả lời những câu hỏi khi tham gia research 

3. Khi participant quên đề cập những chi tiết quan trọng đối với mục tiêu dự án

4. Khi hỏi về những thông tin không ai có thể bàn cãi